Saskia Monshouwer – Und die Frauen warten…

Saskia Monshouwer – Und die Frauen warten…

Het is een archaïsch beeld, dat regelmatig opduikt in literatuur en beeldende kunst ‘Und die Frauen warten…”. Het gaat over de vrouwen die na afloop van de oorlog wachten op de thuiskomst van hun mannen. Medea nam het lot in eigen handen, maar moest uiteindelijk toegeven aan het spel der goden. Mutter Courage zet haar leven voort. Als marketentster volgt zij de soldaten. Of een moderner beeld dat van Hanna Schygulla in de Fassbinder film, Die Ehe der Maria Braun. Wanneer zij haar man zoekt, doet zij voor even haar glimlach af, trekt een grauwe katoenen jurk aan en wandelt, een stuk karton om haar hals met zijn naam erop, langs de overvolle treinen.

Het wachten van vrouwen werd het uitgangspunt voor de nieuwe reeks schilderijen van Frank van Hemert. Ter illustratie toont hij een krantenfoto van drie in zwarte doeken gehulde vrouwen. Zij wachten in de woestijn van Irak op de terugkeer van hun mannen. Het beeld van de vrouwen die wachten is een veelzijdig en bewegelijk beeld. Van Hemert zet het af tegen de doelgerichte agressie van mannen, tegen vernietigingsdrift en oorlog. Als ik op zijn atelier zit, schuiven grote doeken voorbij waarop tegen een kleurrijke achtergrond een aantal zonnebloemen zijn afgezet. “Und die Frauen warten, ,”, Ik bekijk de schilderijen die hij toont. De zonnebloemen zijn dan weer vlammend geel en levend, het volgende moment verdord, puntig en statig. Zij draaien door een ruimte die uit verf bestaat. Zij wenden zich van elkaar af of buigen zich naar de toeschouwer toe, Wanneer je je voorstelt dat de zonnebloemen vrouwen zijn, herken je in de wisselende posities en wendingen lichaamsbewegingen en gemoedstoestanden De posities van de zonnebloem/ vrouwen zijn even verschillend als de lotgevallen van de vrouwen uit literatuur en film waarmee ik in mijn inleiding begonnen ben.

Het lijkt een omweg om in plaats van vrouwen zonnebloemen te schilderen, De relatie tussen het een en het ander wordt echter duidelijk wanneer je naar het eerdere werk van Van Hemert kijkt. In de serie ‘You/Me’ uit 1989 komen paardebloemen voor. Hun kronkelende stengels ontnemen het zicht aan een tweede tekening. Tegen de achtergrond van een ondefinieerbare ruimte, zie je een aantal in elkaar verstrengelde lijven. Zijn het man en vrouw, meerdere mannen, meerdere vrouwen? Alleen de titel van de serie duidt in de richting van man en vrouw. Er is in de werken van Van Hemert vaak sprake van een verborgen of openlijke seksualiteit. Het thema, de spanning tussen man en vrouw, de eenzaamheid en het verlangen naar eenwording, vermengt zich met het bloemmotief. Van Hemert verbindt het met het archaïsche. Hij wil uitdrukking geven aan mondiale ideeën en gedachten. De lichamelijke beleving voert direct naar een hoger metafysisch niveau. De serie ‘Mind of Tibet’ uit 2002 werd gemaakt naar aanleiding van het beeld van een brandende monnik, Ook hier staat de fysieke daad van zelfverbranding rechtstreeks in relatie tot het verlangen naar wijsheid en vrijheid.

De manier waarop Van Hemert de diverse motieven thematiseert, herinnert aan de beschrijvingen die Antje von Graevenitz begin jaren tachtig gaf over de invloed van de alchemie op de beeldende kunst. Zij duidde Brancusi en wees op de verborgen codes in zijn werk. In de alchemie spelen cijfers, verhoudingen, stoffen en materialen een rol. Alchemisten streven naar eenwording en wijsheid, die tot uitdrukking kan komen in het verlangen tot de absolute eenwording van man en vrouw. Het zoeken naar de steen der wijzen kan eveneens worden opgevat als een metafoor. Von Graevenitz herkende de alchemistische methode én de verlangens in het werk van Brancusi, vervolgens sprak zij over het werk van Sigmar Polke. De manier waarop Van Hemert schildert, motieven gebruikt en thema’s aansnijdt, komt direct uit deze traditie voort. Een traditie die verweven is met zijn passie voor het schilderen.

Ik heb dit gevoel heel sterk wanneer ik het werk op papier bekijk Eén collage waarbij Van Hemert van banen papier een mat geweven heeft, trekt mijn aandacht. Het oppervlak is donker, bijna zwart. Over een aantal zonnebloemen heen is een witte hinkelbaan getekend voorzien van de getallen één tot en met zeven. Hij experimenteert als een alchemist die zich onherroepelijk overgeeft aan de schilderkunst. Dat geldt in hoge mate voor de serie ‘Und die Frauen warten”.’ Wanneer je als kunstenaar zonnebloemen schildert, refereer je altijd ook aan Van Gogh. In de serie komen dus verschillende elementen samen, oorlog, schilderkunst, een mystiek verlangen naar eenwording, seksualiteit en kosmos.

Terecht plaatst Franz Kaiser het werk van Frank van Hemert in een catalogustekst ergens tussen de abstract-expresionisten, voor wie het schilderen van archaïsche thema’s nog van zelfsprekend was, en het werk van Bruce Nauman . Deze gedachte werd ingegeven door een video van Bruce Nauman uit 1968 ‘Bouncing two balls between the floor and ceiling with changing rhythms’. De film fascineerde Van Hemert. Hij herkende in de film de manier waarop een schilder zich in zijn atelier fysiek uiteenzet met de verf en met zijn intieme gedachten. In 1969 maakt Bruce Nauman een tweede film ‘Bouncing Balls’ die in zeker opzicht als een vervolg van de eerste kan worden gezien. Op deze film toont hij zijn kloten. Waarmee opnieuw duidelijk wordt hoe rechtstreeks, het fysieke, de seksualiteit met het proces van schilderen en de thematiek van Van Hemert samenhangt.

Het resultaat is bijzonder Er is sprake van een gevoel van opluchting, een ervaring van schoonheid wanneer schaamteloos geschilderd wordt. Als er iets is wat het werk van Van Hemert een hedendaagse relevantie verleent, dan is het dit vertrouwen in het fysieke proces waarmee hij zich onttrekt aan de rationalisatie van de schilderkunst. Hij weigert om de schilderkunst te onderwerpen aan het sociaal wetenschappelijke begrippenapparaat dat op dit moment de beeldende kunst sterk bepaalt.

Saskia Monshouwer Amsterdam, juli 2003